«Το πρώτο πράγμα που σου λένε οι ασθενείς είναι ότι νιώθουν πως δεν είναι πλέον ο εαυτός τους», ενώ κάποιοι άλλοι, των οποίων πλήττεται η καριέρα, δυσκολεύονται ακόμα περισσότερο να κατανοήσουν την κατάσταση. «Πώς να παρηγορήσεις, να πείσεις τραγουδίστρια ότι όλες οι αναλύσεις, ακτινογραφίες και μετρήσεις για τους πνεύμονες της είναι καλές, αφού η ίδια ξέρει καλύτερα από σένα τη φυσιολογία της αναπνοής και ότι η ίδια δεν μπορεί να αναπνεύσει και να τραγουδήσει όπως πριν;» 

Οι Κύπριοι γιατροί παλεύουν πλέον καθημερινά με τις επιπτώσεις που αφήνει ο κορωνοϊός στον οργανισμό, στο σώμα των ασθενών τους. Περιγράφουν στον «Φ» τη δική τους εμπειρία από τους ασθενείς που παρουσιάζουν το long-covid σύνδρομο και τονίζουν την ανάγκη για συνεργασία μεταξύ όλων των αρμόδιων φορέων ώστε να ετοιμαστούν και να αρχίσουν να εφαρμόζονται, στο πλαίσιο του Γενικού Συστήματος Υγείας πρωτόκολλα και κατευθυντήριες οδηγίες που θα διευκολύνουν καλύτερα τους επαγγελματίες και θα καλύπτουν περισσότερο τις ανάγκες των πολιτών. 

«Στην ιατρική, είναι κατανοητό ότι κάποιοι ασθενείς δεν θα ανταποκριθούν το ίδιο στην ίδια ασθένεια όπως κάποιους άλλους. Η φυσική πορεία μιας νόσου συνήθως, δεν είναι τυπική όπως περιγράφεται στα ιατρικά συγγράμματα. Έτσι και με τον κορωνοϊό, τα τελευταία δύο χρόνια, είδαμε στο ιατρείο ασθενείς ασυμπτωματικούς, με ήπια, μέτρια ή βαριά νόσο και δυστυχώς κάποιους δεν τους ξαναείδαμε ποτέ. Αυτό που δεν είναι ιατρικά κατανοητό είναι γιατί κάποιοι ασθενείς δεν το ξεπερνούν εντελώς. Όπως και να πέρασαν την πρώτη/οξεία φάση, τους μένουν συμπτώματα για βδομάδες ή και μήνες. Αντιμετωπίζεις κόσμο, δηλαδή, που περιγράφει λίγο πυρετό στην αρχή και βήχα, τα οποία ξεπέρασαν προ πολλού, αλλά εκ τότε περιγράφουν μυϊκή αδυναμία, ατονία, υπνηλία και δυσκολία στη συγκέντρωση.

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: 

Συμπτωματολογία που είναι τόσο έντονη αρκετές φορές, που αναγκάζει τον ασθενή να περιορίζει όλες του τις δραστηριότητες εκτός από το υποχρεωτικό ωράριο εργασίας. Σταματούν το γυμναστήριο, τις απογευματινές βόλτες, περιορίζουν τις νυκτερινές εξόδους και κοιμούνται κάθε νύκτα νωρίς. Περιγράφουν δηλαδή ένα φυσιολογικότατο πρόγραμμα για έναν 80χρονο… μόνο που οι περισσότεροι είναι 30, 40, 50 χρονών…». Η περιγραφή του παθολόγου/διαβητολόγου Προσωπικού Ιατρού του ΓεΣΥ Παναγιώτη Δημοσθένους, αποτυπώνει την κατάσταση στην οποία βρίσκονται αυτή τη στιγμή χιλιάδες άνθρωποι στην Κύπρο. Οι περισσότεροι ασθενείς, προσθέτει, «κατανοούν, ευτυχώς, τις ιατρικές οδηγίες. Οδηγίες για το πώς θα αντιμετωπιστούν τα συμπτώματα, τι βιταμίνες/φάρμακα να πάρουν και κυρίως τι να μην πάρουν. Αντιλαμβάνονται τους νέους περιορισμούς αλλά και ποιους πρέπει να εμπιστευτούν (διαιτολόγους, φυσιοθεραπευτές κ.λπ.) για να αναρρώσουν ταχύτερα. Αυτό βέβαια ισχύει για τους περισσότερους που έχουν μια συνηθισμένη, κανονική, πρωινή δουλειά».

Για αυτούς των οποίων τα επαγγέλματα διαφέρουν, τα δεδομένα είναι επίσης διαφορετικά: «είναι ακατανόητο και άκρως εκνευριστικό για τους επαγγελματίες το σύνδρομο long-covid. Επαγγελματίες που επηρεάστηκε η καριέρα και κατ’ επέκταση και η ζωή τους μετά το covid. Πώς να παρηγορήσεις, να πείσεις τραγουδίστρια ότι όλες οι αναλύσεις, ακτινογραφίες και μετρήσεις για τους πνεύμονες της είναι καλές, αφού η ίδια ξέρει καλύτερα από σένα την φυσιολογία της αναπνοής και ότι η ίδια δεν μπορεί να αναπνεύσει/τραγουδήσει όπως πριν; Επαγγελματίας παίκτης βόλεϊ δεν μπορούσε να αποδεχτεί, να κατανοήσει, ότι ενώ ξεπέρασε τόσους μυϊκούς τραυματισμούς στο παρελθόν, το long-covid παραλίγο να τον κρατήσει εκτός αγωνιστικής δράσης τον Μάρτη και Απρίλη, τους πιο σημαντικούς δηλαδή μήνες για το πρωτάθλημα και το κύπελλο».

«Μια πολύ δύσκολη και περίπλοκη περίπτωση που έχω είναι μια συμπαθέστατη 60χρονη κυρία που εμφάνισε σταδιακά: βρογχίτιδα από covid, οξεία περικαρδίτιδα από covid, οξεία γαστρίτιδα και οισοφαγίτιδα, αλλεργίες και φαρμακευτικές παρενέργειες και ακολούθως long-covid. Η αδυναμία και η σωματική καταπόνηση μαζί με την υπόλοιπη συμπτωματολογία την έχει καθηλώσει στο σπίτι. Είμαστε ήδη στον τέταρτο μήνα τώρα και ακόμα διερωτόμαστε και προβληματιζόμαστε με τους συναδέλφους που την παρακολουθούμε ποια είναι η πιο σωστή και ασφαλής αντιμετώπιση». 

Η διάμεση ηλικία των long-covid ασθενών τα 40-45 χρόνια

Ανδρέας Τοφαρίδης: «Η δυσκολία είναι ότι και εμείς οι γιατροί ακόμα λειτουργούμε σε αχαρτογράφητα νερά. Πρέπει να είμαστε σε συνεχή επαγρύπνηση, να δίνουμε χρόνο στους ασθενείς μας, να ακούμε το τι βιώνουν οι ίδιοι»

«Εκείνο που κρατώ και μου κάνει εντύπωση κάθε φορά, είναι όταν οι ασθενείς με την είσοδό τους στο ιατρείο λένε ότι δεν είναι ο εαυτός τους, ”δεν αναγνωρίζω τον εαυτό μου”, αυτό λένε», αναφέρει από πλευράς του ο παθολόγος Ανδρέας Τοφαρίδης, συντονιστής των ιατρείων long-covid του Οργανισμού Κρατικών Υπηρεσιών Υγείας. 

«Στο ιατρείο έρχονται άνθρωποι από όλο το φάσμα του πληθυσμού. Η διάμεση ηλικία των long-covid ασθενών είναι τα 40 με 45 χρόνια, αλλά βλέπουμε ασθενείς από όλες τις ηλικιακές ομάδες. Η δυσκολία στην περίπτωση των long-covid ασθενών, είναι ότι και εμείς οι γιατροί ακόμα λειτουργούμε σε αχαρτογράφητα νερά. Πρέπει να είμαστε σε συνεχή επαγρύπνηση, να ενημερωνόμαστε, να δίνουμε χρόνο στους ασθενείς μας, να ακούμε το τι βιώνουν οι ίδιοι και στη συνέχεια να τους καθοδηγούμε». 

Από το ιατρείο long-covid, οι ασθενείς, «όσοι χρειάζονται βοήθεια από γιατρούς άλλων ειδικοτήτων παραπέμπονται στις ειδικότητες αυτές. Τα περισσότερα παραπεμπτικά αφορούν τις ειδικότητες της πνευμονολογίας, καρδιολογίας και νευρολογίας» εξηγεί ο κ. Τοφαρίδης, προσθέτοντας ότι τα πιο συνηθισμένα συμπτώματα που αναφέρονται από τους ασθενείς είναι «η χρόνια κόπωση, δυσκολίες στην αναπνοή, αίσθημα δύσπνοιας, διαταραγμένες αναπνευστικές λειτουργίες γενικά, διαταραχές μνήμης, συγκέντρωσης, ύπνου, διαταραχές γεύσης και όσφρησης, τριχόπτωση, ανωμαλίες στην έμμηνο ρύση κ.λπ. Είναι ένα συνονθύλευμα συμπτωμάτων και προς το παρόν εμείς οι γιατροί καταγράφουμε και προσπαθούμε να βοηθήσουμε τους ασθενείς μας. Ο χρόνος θα δείξει ποια συμπτώματα θα κυριαρχούν τελικά, αλλά και το κατά πόσον τα συμπτώματα του long-covid θα διαφέρουν και ανάλογα με το στέλεχος του κορωνοϊού από το οποίο νόσησε ο ασθενής». 

Από το ιατρείο long-covid του ΟΚΥπΥ, «πέρασαν από τον Οκτώβριο του 2021 οπόταν και λειτούργησε πέραν των 250 ασθενών, τουλάχιστον μια φορά ο καθένας. Ως ΟΚΥπΥ, έχουμε ετοιμάσει ένα πρωτόκολλο το οποίο ακολουθούμε. Ωστόσο, εκείνο που διαπιστώνουμε είναι ότι η Πολιτεία, συντεταγμένα πρέπει να έρθει και να αναγνωρίσει αυτή την long-covid κατάσταση. Απαιτείται συνεργασία όλων γιατί το long-covid έχει τις ιδιομορφίες του. Δεν είναι κάτι που μπορούμε να περιγράψουμε σε δύο τρεις παραγράφους ή το οποίο μπορεί να αντιμετωπίσει μια μόνο ιατρική ειδικότητα. Είναι μια ιδιάζουσα κατάσταση». 

ΕΛΠΙΔΑ ΦΟΙΤΙΔΟΥ: «Τα πάντα καταγράφονται, τώρα τα παρακολουθούμε»

«Δεν μπορούμε να πούμε ότι η ομάδα των long-covid ασθενών ”ανήκει” σε μια ιατρική ειδικότητα όπως λέμε για τις περισσότερες ασθένειες. Εδώ παρατηρούμε κάτι διαφορετικό»

«Κλειδί στην αντιμετώπιση και σωστή καθοδήγηση των long-covid ασθενών, είναι οι προσωπικοί ιατροί του ΓεΣΥ», αναφέρει η πνευμονολόγος Ελπίδα Φοιτίδου. «Πρέπει να ενδυναμωθούν οι προσωπικοί γιατροί, να ενημερωθούν, να έχουν στα χέρια τους τα εργαλεία που χρειάζονται, ό,τι υπάρχει δηλαδή αυτή τη στιγμή διαθέσιμο διότι στην ουσία τα πάντα τώρα καταγράφονται και τώρα τα παρακολουθούμε». 

Το σύνδρομο long-covid «δεν παρουσιάζεται μόνο σε ανθρώπους που νόσησαν βαριά με κορωνοϊό. Βλέπουμε άτομα που ενώ είχαν ήπια συμπτώματα κατά τη νόσηση, μετά εμφανίζουν επίμονο βήχα, κόπωση, εύκολη κούραση, ταχυπαλμίες, δυσκολίες στην καθημερινότητά τους», λέει η γιατρός και προσθέτει: «στην ουσία εξαρτάται από τον κάθε άνθρωπο. Εμείς ως γιατροί κάνουμε διάφορες λειτουργικές εξετάσεις. Σε κάποιες περιπτώσεις τα αποτελέσματα είναι φυσιολογικά, σε κάποιες άλλες παρατηρούμε μικροαλλαγές, οι οποίες δεν ξέρουμε εάν θα παραμείνουν ή αν θα εξαφανιστούν στην πορεία». 

«Συγκεκριμένη θεραπεία δεν υπάρχει. Ανάλογα με τα συμπτώματα χορηγείται και φαρμακευτική αγωγή. Παράλληλα, κάποιοι ασθενείς οι οποίοι παραπέμπονται σε πνευμονολόγο ενδεχομένως στη συνέχεια να χρειαστεί να δουν και καρδιολόγο ή νευρολόγο ή γιατρό άλλης ειδικότητας. Δεν μπορούμε να πούμε ότι η ομάδα των long-covid ασθενών ”ανήκει” σε μια ιατρική ειδικότητα όπως λέμε για τις περισσότερες ασθένειες. Εδώ παρατηρούμε κάτι διαφορετικό». 

Το τελευταίο διάστημα, «γίνεται και στην Κύπρο μια προσπάθεια για καθοδήγηση των ασθενών. Πρέπει να συνεργαστούν όλοι οι αρμόδιοι φορείς. Να έχουν και οι γιατροί και κυρίως οι προσωπικοί γιατροί στα χέρια τους τα εργαλεία που χρειάζονται για να μπορέσουν να εξυπηρετήσουν σωστά τους ασθενείς τους. Πρόκειται για μια νέα κατάσταση, πρέπει να διαχωριστούν και οι ασθενείς, εάν όντως ταλαιπωρούνται από long-covid ή όχι. Χρειάζονται πολλά να γίνουν και βεβαίως πρόκειται για μια κατάσταση νέα διεθνώς, δεν αφορά μόνο την Κύπρο».