Τα μουσεία άρχισαν να χρησιμοποιούνται ως τόπος θεραπείας, και σ’ αυτό το πλαίσιο η Λεβέντειος Πινακοθήκη προωθεί μια σειρά καινοτόμων προγραμμάτων στα οποία η τέχνη θα λειτουργήσει ως θεραπευτικό μέσο για τους συμμετέχοντες. Σ’ ένα άλλο πρωτοποριακό πρόγραμμα, θα συνεργαστεί με γνωστό Ιατρικό Κέντρο της Λευκωσίας με στόχο οι γιατροί του να δίνουν «Συνταγές Επίσκεψης» στη Λεβέντειο.
Πολλά πολιτιστικά ιδρύματα και μουσεία στον κόσμο εφαρμόζουν προγράμματα εικαστικής θεραπείας τα οποία απευθύνονται σε παιδιά και ενήλικες. Στην Κύπρο η Λεβέντειος Πινακοθήκη πρωτοπορεί και εφαρμόζει, από τη φετινή χρονιά 2022-2023, μια σειρά προγραμμάτων με θέμα «Τέχνη και Θεραπεία – Art Therapy». Όπως εξηγεί η Λουκία Χατζηγαβριήλ, διευθύντρια της Πινακοθήκης, αποφάσισαν να ακολουθήσουν αυτή την αυξανόμενη τάση σε πολλά διεθνή μουσεία. «Θα μπορούσε ίσως η απόφαση αυτή να προβληματίσει κάποιους, δεδομένου ότι ασχολούμαστε με ένα θέμα που κινείται πέρα από τα καθιερωμένα ενός Μουσείου ή μιας Πινακοθήκης. Τολμούμε όμως να το δοκιμάσουμε γιατί είναι αποδεδειγμένο ότι τέτοια προγράμματα προορίζονται να συμπληρώσουν, όχι να αντικαταστήσουν, τις παραδοσιακές μορφές θεραπείας», εξηγεί.
Το φθινόπωρο τα προγράμματα αυτά της Λεβεντείου είναι αφιερωμένα στην τρίτη ηλικία, και για τον λόγο αυτόν συνεργάζεται με το Πολυδύναμο Δημοτικό Κέντρο Λευκωσίας. «Μουσειοπαιδαγωγοί και Θεραπευτές με αφορμή τις συλλογές έχουν καλέσει άτομα της τρίτης ηλικίας να διαδράσουν με επιλεγμένα έργα των συλλογών μας. Στόχος η απόλαυση και η γνωριμία με την τέχνη, αλλά και η δημιουργία μέσα από τα δικά τους βιώματα και έμπνευση».
Το 2023, από τον Ιανουάριο μέχρι τον Μάιο, η Πινακοθήκη θα συνεργαστεί με γνωστό Ιατρικό Κέντρο της Λευκωσίας, οι γιατροί του οποίου θα δίνουν «Συνταγές Επίσκεψης» στη Λεβέντειο Πινακοθήκη για ξεναγήσεις, διάδραση και συμμετοχή σε εκπαιδευτικά προγράμματα. Στόχος, η ευημερία και αποκατάσταση ασθενών μέσω μιας νέας αναζωογονητικής θεραπείας με τη βοήθεια της τέχνης και τις εικαστικής δημιουργίας. Παράλληλα, έρχεται ακόμα μια δράση να προστεθεί στο πρόγραμμα αυτό, ο «Διαλογισμός με την Τέχνη».
«Η επίσκεψη σε ένα μουσείο είναι μια από τις μεγάλες απολαύσεις της ζωής, αλλά η είδηση πως κάτι τέτοιο μπορεί από φέτος να είναι και θεραπευτικό προκάλεσε μεγάλη εντύπωση», σχολιάζει η κ. Χατζηγαβριήλ. «Η ιδέα ξεκίνησε εδώ και μερικά χρόνια από το Βασιλικό Μουσείο στο Οντάριο του Καναδά. Με τη συνεργασία γιατρών, άλλων φορέων και του Μουσείου δόθηκε άδεια στους γιατρούς να συνταγογραφήσουν επισκέψεις σε μουσεία ως μέρος της θεραπείας. Το πρόγραμμα MMFA-MFdC Museum Prescriptions είναι ένα νέο εργαλείο θεραπείας το οποίο καθιστά τις επισκέψεις σε μουσεία προσβάσιμες σε χιλιάδες ασθενείς που υποφέρουν από διάφορα προβλήματα σωματικής και ψυχικής υγείας», αναφέρει μια δήλωση στην ιστοσελίδα του MMFA. Με την ελεύθερη είσοδο σε ένα ασφαλές, φιλόξενο μέρος, μια χαλαρωτική, αναζωογονητική εμπειρία, μια στιγμή ανάπαυσης και μια ευκαιρία για ενίσχυση των δεσμών με τους αγαπημένους, οι MMFA-MFdC Museum Prescriptions συμβάλλουν στην ευημερία και την αποκατάσταση του ασθενούς. Η Λεβέντειος Πινακοθήκη, θέλοντας να ακολουθήσει τη νέα αυτή θεραπευτική προσέγγιση, ξεκινά αυτό το πρόγραμμα και εδώ στη Κύπρο».
«Για πρώτη φορά στην Κύπρο πρόγραμμα εικαστικής ψυχοθεραπείας»
Το καινοτόμο πρόγραμμα εφαρμογής και έρευνας της εικαστικής ψυχοθεραπείας για άτομα τρίτης ηλικίας, το οποίο άρχισε να εφαρμόζεται πιλοτικά από τη Λεβέντειο Πινακοθήκη από τις 7 Οκτωβρίου θα συνεχίσει ως τις 18 Νοεμβρίου, γίνεται από τις καταρτισμένες εικαστικούς ψυχοθεραπεύτριες Μαρίνα Ιωάννου και Ελένη Πετρίδου Mπουρίτη, στα πλαίσια της συνεργασίας του Σωματείου Εικαστικών Θεραπευτών και Φίλων Κύπρου και του Πολυδύναμου Κέντρου Λευκωσίας.
– Σε τι στοχεύει το πρόγραμμα εικαστικής ψυχοθεραπείας; Το πιλοτικό πρόγραμμα στοχεύει στην κοινωνική ένταξη και αυτο-έκφραση, μέσω της αλληλεπίδρασης με άτομα, εκθέματα και υλικά τέχνης. Οι συμμετέχοντες έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν και να συζητήσουν επιλεγμένους πίνακες της Λεβεντείου Πινακοθήκης, και στη συνέχεια να δημιουργήσουν δικά τους έργα τα οποία στη συνέχεια θα χρησιμεύσουν στην καλλιέργεια και το μοίρασμα των κοινών εμπειριών, ώστε να διευκολυνθούν στην επικοινωνία, τη διαχείριση συναισθημάτων και τη συμμετοχή σε μια διαδικασία ανασκόπησης της ζωής.
– Οι συμμετέχοντες θα αναπτύξουν έναν διάλογο με τα έργα της Συλλογής της Πινακοθήκης; Αυτό το ψυχοκοινωνικό πρόγραμμα σχεδιάστηκε από εγγεγραμμένα πλήρη μέλη του Σωματείου Εικαστικών Θεραπευτών και Φίλων (Κύπρου) και περιλαμβάνει την υλοποίηση 6 ομαδικών συνεδριών για 10 άτομα στον χώρο της Πινακοθήκης, διάρκειας 90 λεπτών. Οι πιστοποιημένες εικαστικές ψυχοθεραπεύτριες, σε συνεργασία με τη μουσειοπαιδαγωγό της Λεβεντείου Πινακοθήκης, θα ενθαρρύνουν τους συμμετέχοντες να ξεπεράσουν τα όρια της θέασης μιας συλλογής και θα κληθούν να συμμετάσχουν σε μια βιωματική πλέον σχέση με τα εκθέματα, με στόχο την αυτογνωσία και την ψυχική ευεξία.
– Ποιοι θα μπορούν να λάβουν μέρος στο πρόγραμμα; Το πρόγραμμα απευθύνεται σε άτομα τρίτης και τέταρτης ηλικίας (άνω των 65 ετών), ανεξαρτήτως φύλου. Για αρχή συνεργαστήκαμε με ηλικιωμένους που ήδη συμμετέχουν στο Πολυδύναμο Κέντρο Λευκωσίας, μετά από εισήγησή μας στους λειτουργούς του κέντρου, για ενίσχυση της ψυχικής υγείας και ευεξίας τους. Μελλοντικά θα θέλαμε να υπάρξει ανοικτό κάλεσμα προς κάθε ενδιαφερόμενο.
– Χρειάζεται να έχουν κάποιο ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την τέχνη οι συμμετέχοντες; Τα άτομα που συμμετέχουν δεν είναι απαραίτητο να έχουν κάποιο ενδιαφέρον ή ταλέντο στις εικαστικές τέχνες, αλλά θέληση και ανάγκη για να μοιραστούν, να δημιουργήσουν και να ταυτιστούν με άλλα άτομα που είχαν παρόμοια βιώματα και συναισθήματα. Με μονοήμερες επισκέψεις στην Πινακοθήκη, το πρόγραμμα επιτρέπει στους ηλικιωμένους που το επιθυμούν να έχουν μια ισότιμη συμμετοχή στην κοινωνική και πολιτιστική ζωή του τόπου.
– Είναι η πρώτη φορά που οργανώνεται ένα τέτοιο πρόγραμμα σε πολιτιστικό χώρο. Είναι μια καλή αρχή για να ακολουθήσουν κι άλλα προγράμματα; Για τα δεδομένα της Κύπρου είναι η πρώτη φορά που ένας πολιτιστικός χώρος φιλοξενεί ένα πρόγραμμα για την κοινότητα αφιερωμένο στην ψυχική υγεία μέσω της εικαστικής ψυχοθεραπείας. Ναι, θεωρούμε πως με την αρχική υποστήριξη της Λεβεντείου Πινακοθήκης και του Πολυδύναμου Κέντρου Λευκωσίας γίνεται μια καλή προσπάθεια εισαγωγής ψυχοκοινωνικών προγραμμάτων. Ελπίζουμε πως το συγκεκριμένο πιλοτικό πρόγραμμα, τα τεκμηριωμένα του στοιχεία και η ανατροφοδότηση που θα έχουμε από τους συμμετέχοντες, θα γίνει ο φάρος για έναρξη και χρηματοδότηση τέτοιων ψυχοκοινωνικών προγραμμάτων και από άλλα πολιτιστικά ιδρύματα, δημόσιους ή ιδιωτικούς φορείς.
– Αυτά τα προγράμματα που αφορούν την τρίτη ηλικία δεν θα έπρεπε να στηρίζονται από την πολιτεία; Όλοι μας, από ενεργοί νέοι και παραγωγικοί πολίτες που συμβάλαμε στην οικονομική και κοινωνικοπολιτική ανάπτυξη του τόπου μας, θα γεράσουμε κάποτε και θα χρειαζόμαστε την πρόνοια και τη στήριξη του κράτους και της πολιτείας για να έχουμε μια ενεργό και ποιοτική ζωή. Η πολιτεία μας έχει χρέος να στηρίζει και να χρηματοδοτήσει τέτοια ψυχοκοινωνικά προγράμματα, με στόχο την πρόληψη και ευαισθητοποίηση του λαού σε θέματα ψυχικής υγείας, ιδιαίτερα σε μια σύγχρονη κοινωνία στην οποία η κοινωνική απομόνωση επηρεάζει αρνητικά την ψυχική υγεία ατόμων της τρίτης ηλικίας.
– Θα μπορούσε οι γιατροί να παραπέμπουν τους ασθενείς για θεραπεία σε χώρους πολιτισμού όπως γίνεται σε άλλες χώρες; Ερευνητές, εικαστικοί ψυχοθεραπευτές και επαγγελματίες υγείας χρησιμοποιούν εδώ και αιώνες το σχέδιο, το χρώμα, τον πηλό, τη ζωγραφική, τη γλυπτική και τις διάφορες τεχνικές ως εναλλακτικές μορφές πρόληψης, αξιολόγησης, έρευνας, κλινικής εφαρμογής για την αντιμετώπιση και διαχείριση δυσάρεστων συναισθημάτων. Η θεραπευτική χρήση των τεχνών σε τέτοια ψυχοκοινωνικά προγράμματα δίνει τη δυνατότητα στους ηλικιωμένους να ακολουθούν ομαλά την πορεία του γήρατος, διατηρώντας τα προηγούμενα ενδιαφέροντα και τις δραστηριότητές τους, πλούσιοι σε εμπειρίες, γνώση, σύνεση και σοφία. Στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε κάποιες ευρωπαϊκές χώρες, οι χώροι πολιτισμού και οι υπηρεσίες εικαστικής ψυχοθεραπείας αποτελούν κομμάτι κοινωνικής συνταγογράφησης ή αλλιώς «κοινωνικής παραπομπής», όπου οι προσωπικοί γιατροί, με τη στήριξη της πολιτείας, έχουν τη δυνατότητα να παραπέμψουν τους ασθενείς τους σε χώρους πολιτισμού και μη-φαρμακευτικές θεραπευτικές υπηρεσίες. Ευχόμαστε κάτι τέτοιο να υιοθετηθεί σύντομα και από την κυπριακή κυβέρνηση, καθώς και να κατοχυρωθεί νομικά το επάγγελμα του εικαστικού θεραπευτή στον τόπο μας.
