Βρεθήκαμε στο Λεβέντειο Δημοτικό Μουσείο Λευκωσίας και παρακολουθήσαμε το στήσιμο της έκθεσης «Μπάλα στο Κέντρο: Ποδόσφαιρο – Ιστορία – Λευκωσία» για την ιστορία του κυπριακού ποδοσφαίρου. Τα εκθέματα μας ταξίδεψαν αρκετές δεκαετίες πίσω, αποκαλύπτοντας ιστορίες όχι μόνο γύρω από το συγκεκριμένο άθλημα, αλλά και στιγμές από την ταραχώδη ιστορία της Κύπρου.
Παρακολουθώντας μια έκθεση, ο θεατής δεν μπορεί συνήθως να φανταστεί πόση δουλειά κρύβεται στα παρασκήνια για το στήσιμό της. Επιμελητές, τεχνίτες, γραφίστες και πολλοί άλλοι, μπορεί να δουλεύουν για μήνες ωσότου ολοκληρωθεί το τελικό αποτέλεσμα. Οι εκθέσεις του Λεβέντειου Δημοτικού Μουσείου Λευκωσίας συνήθως μας εκπλήσσουν, επειδή καταφέρνουν με έναν πρωτότυπο και ζωντανό τρόπο να μας ταξιδεύουν πίσω στην ιστορία της Λευκωσίας. Αρχές της εβδομάδας είχαμε την ευκαιρία να παρακολουθήσουμε από κοντά το στήσιμο της». Μαζί μας η διευθύντρια του Λεβέντειου Μουσείου Τζένη Λυμπεροπούλου και οι επιμελητές της έκθεσης: Η Αντιγόνη Ηρακλείδου, ανώτερη συνεργάτις έρευνας στο Κέντρο Αριστείας CYENS, η Μαρία Πατσαλοσαββή, έφορος του Μουσείου, και ο Χρυσόστομος Σακαλλής, Υπεύθυνος Αρχείου. Συμβουλευτικό ρόλο είχαν η διευθύντρια του Ιδρύματος Αναστάσιος Γ. Λεβέντης Λουκία Λοΐζου Χατζηγαβριήλ και η διευθύντρια της Λεβεντείου Πινακοθήκης Δήμητρα Θεοδότου Αναγνωστοπούλου.
Ίσως να φαίνεται παράξενο το πώς ένα θέμα όπως το ποδόσφαιρο να απασχολήσει ένα μουσείο. Η κ. Λυμπεροπούλου απαντά στην απορία μας: «Φυσικά και η θεματική του ποδοσφαίρου μπορεί να ενταχθεί στο ιστορικό μουσείο της πόλης της Λευκωσίας. Το όλο εγχείρημα έχει να κάνει με την προσπάθεια μας να τοποθετήσουμε το ποδόσφαιρο σε ένα ιστορικό πλαίσιο και να προσδιορίσουμε την ιστορική υπόσταση που του αξίζει. Είδαμε δηλαδή πως οι άνθρωποι της πρωτεύουσας, ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα, αγάπησαν το άθλημα και το ενέταξαν στην καθημερινότητά τους. Για να υλοποιηθεί αυτή η έκθεση έγινε ένα κάλεσμα προς μουσεία, φορείς και ιδιώτες που σχετίζονταν με το ποδόσφαιρο και είχαν φυλαγμένα σημαντικά κειμήλια. Υπήρξε παράλληλα και μια ανοικτή πρόσκληση προς λευκωσιάτικες ομάδες, Ελληνοκυπριακές και Τουρκοκυπριακές, καθώς και ομάδες από τις άλλες κοινότητες. Μια αφορμή για την έκθεση ήταν και το Παγκόσμιο Κύπελλο. Η διοργάνωση αυτή μας δίνει τη δυνατότητα να δούμε το ποδόσφαιρο και με άλλα μάτια».
ΣΠΑΝΙΑ ΚΕΙΜΗΛΙΑ ΚΑΙ ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΑ
Η έκθεση καλύπτει την εμφάνιση του ποδοσφαίρου από τα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας και φθάνει μέχρι το 1960 και κάποια χρόνια μετά, με αναφορές σε διάφορους σταθμούς στην πορεία του. Στη διάρκεια της ξενάγησης είδαμε στις προθήκες φωτογραφίες από σημαντικά ιστορικά ποδοσφαιρικά στιγμιότυπα, σπάνια κειμήλια, ασπίδες, μπάλες, τρόπαια και παπούτσια, τα οποία συνδέονται με ορόσημα του κυπριακού ποδοσφαίρου. Σε ένα παλιό δημοσίευμα διαβάζουμε ότι το 1962, κατά τη διάρκεια της επίσκεψής του στην Κύπρο, ο κοσμοναύτης Γιούρι Γκαγκάριν παρακολούθησε τον αγώνα ΑΠΟΕΛ – Ομόνοιας (2-2) στο στάδιο ΓΣΠ παρουσία 6.000 θεατών. Σε μια άλλη προθήκη υπάρχει το χρυσό παπούτσι του Σωτήρη Καϊάφα που του απένειμε η UEFA το 1976. Ο ποδοσφαιριστής της Ομόνοιας είχε σκοράρει τότε 30 τέρματα. Μια άλλη ενδιαφέρουσα ιστορία αφορά τα παπούτσια του ποδοσφαιριστή της Ομόνοιας Νίκου Ελευθεριάδη, ο οποίος δεν είχε αρκετά λεφτά να τα αγοράσει. Έτσι, αφού συμφώνησε με το σωματείο να τα πληρώσουν από μισά, τα αγόρασε από το κατάστημα του Κιούνσλερ, ο οποίος ήταν προπονητής του ΑΠΟΕΛ. Αυτά τα παπούτσια από τα τέλη της δεκαετίας του ’50 τα έχει ακόμη. Ανάμεσα στα εκθέματα περιλαμβάνεται το κύπελλο του Ολυμπιακού Λευκωσίας από ένα πρωτάθλημα που έγινε από τον τότε πρόξενο της Ελλάδας, τον Αλέξη Κύρου. Το όνομα του προξένου συνδέεται άμεσα με τα γεγονότα της αποικιοκρατίας, αφού στη διάρκεια των Οκτωβριανών κηρύχθηκε από την αποικιοκρατική κυβέρνηση persona non grada.
ΑΘΛΗΜΑ ΠΟΥ ΔΙΧΑΣΕ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΑΛΛΑ ΕΝΩΣΕ ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ
Στο ερώτημα πώς αρμόζει η συγκεκριμένη έκθεση σ’ αυτό το μουσείο, η Αντιγόνη Ηρακλείδου σχολιάζει πως η προσπάθεια της επιμελητικής ομάδας ήταν να προσεγγίσει το θέμα από μια πιο ιστορική πλευρά. Τα σωματεία, σημειώνει, δεν είχαν μόνο αθλητική δραστηριότητα ή μόνο ποδοσφαιρική. «Ήταν και φορείς εθνικής διαπαιδαγώγησης, ήταν και φορείς πολιτισμού. Η δράση τους στη διαμόρφωση του εθνικού στόχου, της διαπαιδαγώγησης ειδικά της νεολαίας είναι σημαντική». Η έρευνα του Λεβέντειου Μουσείου κάλυψε ό,τι αφορά την εμφάνιση και την εξέλιξη του ποδοσφαίρου στην Κύπρο. «Τα επιμέρους θέματα για τους παίκτες, τα σκορ, τις πρώτες εμφανίσεις, καλύπτονται από αθλητικογράφους που έγραψαν πολλά για το ποδόσφαιρο. Εμείς θέλαμε να δώσουμε έμφαση στο ιστορικό πλαίσιο, στη δυναμική του ποδοσφαίρου ως ένα άθλημα που ένωσε πολύ κόσμο αλλά και δίχασε ταυτόχρονα. Η απήχησή του ήταν τεράστια, ανεξαρτήτως ηλικίας, εθνικότητας ή μορφωτικού επιπέδου. Το ποδόσφαιρο μέσα στην κρίσιμη περίοδο της αποικιοκρατίας περνά πολλές διχαστικές φάσεις. Πολλές στιγμές έφεραν αντιμέτωπο τον κόσμο της Κύπρου σε τοπικό επίπεδο, εθνοτικό και κομματικό. Οπόταν βλέπουμε ότι το ποδόσφαιρο δεν είναι απλώς ένα άθλημα, είναι και μέσο άσκησης πολιτικής, είναι και μέσο ήπιας διπλωματίας, και αυτό φαίνεται μέσα από την αφήγηση της ιστορίας του αθλήματος σ’ αυτή την ταραχώδη περίοδο της ιστορίας της Κύπρου», σχολιάζει η κ. Ηρακλείδου.
Ο κ. Χρυσόστομος Σακαλλής προσθέτει στη συζήτησή μας ότι το άθλημα του ποδοσφαίρου δεν εξαντλείται σε ένα ποδοσφαιρικό πλαίσιο, αφού η πορεία του ξεδιπλώθηκε παράλληλα σε πολιτικό και πολιτιστικό επίπεδο. Ως παράδειγμα αναφέρει ένα έγγραφο του Εθνικού Λαϊκού Κόμματος προς τη Μουσική Ορχήστρα του Ολυμπιακού Λευκωσίας. Βλέπουμε ότι κάποιος που είχε μουσικά ερεθίσματα μπορεί να τα απέκτησε από τον Ολυμπιακό Λευκωσίας. Μιλώντας για την έρευνα που προηγήθηκε της έκθεσης, ο κ. Σακαλλής αναφέρει ότι στην επικοινωνία με σωματεία, παλιούς ποδοσφαιριστές, ιδιώτες και αθλητικογράφους, βρήκαν ανοιχτές πόρτες. «Όλοι έδειξαν ενδιαφέρον, αλλά αρκετοί από τους ιδιώτες και τους φορείς δεν είχαν εμπειρία με τον δανεισμό αντικειμένων. Στην πορεία βέβαια έδειξαν εμπιστοσύνη στο μουσείο. Έτσι, αυτά τα αντικείμενα που ήταν για χρόνια απομονωμένα, κλεισμένα σε ιδιωτικές προθήκες, καταφέραμε να τα φέρουμε στο Μουσείο για να εκτεθούν στο ευρύ κοινό. Αρχικά χρειάστηκε να τεκμηριώσουμε τις πληροφορίες για τα αντικείμενα και έτσι ήρθαν στο φως πληροφορίες και ιστορίες όχι μόνο για τα εκθέματα αλλά και για τους ίδιους τους πρωταγωνιστές. Είναι πολύ σημαντικό για την έρευνά μας το γεγονός ότι ανοίχτηκαν και μίλησαν για τα προσωπικά τους βιώματα», επισημαίνει ο κ. Σακαλλής.
Σχετικά με τον μουσειακό σχεδιασμό της έκθεσης, η κ. Μαρία Πατσαλοσαββή αναφέρει ότι η ομάδα του Λεβέντειου Μουσείου δούλεψε στενά με την αρχιτέκτονα Νάγια Σαββίδου και το γραφείο Appios Comunications. «Υπάρχει ένα πλούσιο υλικό το οποίο σκεφτήκαμε να παρουσιάσουμε ως ένα μεγάλο χρονολόγιο που καλύπτει σχεδόν όλη την αίθουσα. Με αυτό τον τρόπο προβάλλεται το φωτογραφικό υλικό από το Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών, δημοσιεύματα εφημερίδων και προθήκες με αντικείμενα. Στόχος μας είναι να αναπτυχθεί ένας διάλογος ανάμεσα στο πληροφοριακό υλικό και τα αντικείμενα ώστε να ξετυλίξουμε την ιστορία του ποδοσφαίρου με έναν ενδιαφέροντα τρόπο. Σε κάποια σημεία του χώρου υπάρχουν οθόνες στις οποίες θα προβάλλονται φιλμάκια που μας παραχώρησε το ΡΙΚ από το αρχείο του μέσω του έργου Ψηφιακός Ηρόδοτος. Υλικό παραχωρήθηκε και από το Κρατικό Αρχείο Κύπρου. Υπάρχουν επίσης βίντεο από παλιούς αθλητικούς αγώνες και τελικούς κυπέλλου. Γενικά, κυριαρχεί μια ζωντάνια στην έκθεση, παρόμοια με του γηπέδου», υπογραμμίζει η κ. Πατσαλοσαββή.
INFO: Λευκωσία, Λεβέντειο Δημοτικό Μουσείο, «Μπάλα στο Κέντρο: Ποδόσφαιρο – Ιστορία – Λευκωσία». Μέχρι 30 Απριλίου, τηλ. 22661475. Ώρες λειτουργίας: Τρίτη-Κυριακή, 10:00-16:30. Χορηγός: Ίδρυμα Α. Γ. Λεβέντη. Χορηγοί επικοινωνίας: Ο Φιλελεύθερος, Goal.news και Goal.com.cy
1. Προθήκη με αντικείμενα της Μεικτής Κύπρου
Ελεύθερα, 10.12.2022.
